Әлемдік туризм соңғы екі жылда тек қалпына келіп қана қойған жоқ, жаңа рекордтарға да шықты. БҰҰ Туризм ұйымының мәліметінше, 2025 жылы әлем бойынша халықаралық туристер саны 1,52 млрд-қа жеткен. Бұл 2024 жылмен салыстырғанда шамамен 60 млн-ға көп және сала үшін жаңа тарихи көрсеткіш саналады.
Алайда өсімнің өзі бүгінде табыс кепілі емес. Дүниежүзілік саяхат және туризм кеңесінің дерегіне сәйкес, 2024 жылы travel & tourism секторы жаһандық ЖІӨ-ге 10,9 трлн доллар үлес қосып, әлемдік экономиканың 10%-ын құрады. Сол жылы бұл сала 357 млн жұмыс орнын қолдады, яғни жер жүзіндегі әрбір оныншы жұмыс туризммен байланысты болды. Сонымен қатар халықаралық туристік шығындар 2024 жылы 1,9 трлн долларға жетті.
Дәл осы жерде басты қайшылық басталады: туризм экономикалық тұрғыдан өсіп жатыр, бірақ оның экологиялық және инфрақұрылымдық қысымы да күшейіп келеді. БҰҰ Қоршаған орта бағдарламасы туризмді әлемдегі ең ірі әрі ең жылдам өсіп жатқан секторлардың бірі деп сипаттай отырып, бұл өсімнің салдары қатар жүретінін ашық көрсетеді. UNEP бағалауынша, егер сала «business-as-usual» сценарийімен дамыса, 2050 жылға қарай туризмдегі энергия тұтыну 154%-ға, парниктік газ шығарындылары 131%-ға, су тұтыну 152%-ға, ал қатты қалдық көлемі 251%-ға артады.
Яғни бүгінгі таңда туризм индустриясының алдында екі міндет қатар тұр: біріншісі – экономикалық өсімді сақтау, екіншісі – сол өсімнің табиғатқа, инфрақұрылымға және жергілікті қоғамға шамадан тыс салмақ түсірмеуін қамтамасыз ету. Бұл енді теориялық талқылау емес, мемлекеттік саясат пен салалық басқарудың нақты мәселесіне айналды.
Климаттық өлшем де барған сайын маңызды болып отыр. БҰҰ Туризм ұйымының COP29 аясындағы ресми хабарламасында туризмнің тікелей және жанама әсерлерді қоса алғанда жаһандық шығарындылардың 8,8%-ын құрайтыны атап өтілді. Сол құжатта 50 елдің туризм секторында климаттық іс-қимылды қолдайтын декларацияны қолдағаны көрсетілген. Бұл туризмнің енді жай ғана сервис немесе демалыс саласы емес, жаһандық климаттық күн тәртібінің бір бөлігіне айналғанын білдіреді.
Бірақ мәселе тек экологияда емес. Тиімділік мәселесі де дәл сондай өткір. Туризмдегі әлсіз операциялық модель – ұзақ күту уақыты, жеткіліксіз цифрландыру, қызмет сапасының біркелкі болмауы, маусымдық жүктемені дұрыс басқармау – саланың табысын тежейді. Бүгінгі турист бағытты ғана емес, бүкіл сапар тәжірибесін бағалайды: брондау қаншалықты ыңғайлы болды, әуежай мен қонақүйдегі процесс қаншалықты жылдам өтті, ақпарат түсінікті ме, қызмет көрсету тұрақты ма. Сондықтан қазіргі туризмде бәсекелестік табиғи ресурстар арасында емес, басқару сапасы арасында жүріп жатыр.
Осы тұрғыдан алғанда, тұрақтылық пен тиімділік бір-біріне қарсы ұғымдар емес. Керісінше, олар өзара тәуелді. Тұрақтылық тиімді операциялық жүйесіз іске аспайды, ал тиімділік тұрақты қағидаттарсыз ұзақмерзімді нәтиже бермейді. Мысалы, энергияны үнемдеу, суды тиімді пайдалану, қалдықтарды азайту, жергілікті жеткізушілермен жұмыс істеу және маусымдық ағынды теңгеру – бұлардың бәрі экологиялық қадамдар ғана емес, сонымен бірге операциялық тұрғыдан да тиімді шешімдер.
Тағы бір маңызды сын-қатер – кадр мәселесі. WTTC болжамына сәйкес, 2035 жылға қарай жаһандық travel & tourism секторында жұмыс күшіне сұраныс ұсыныстан 43 млн адамға асып түсуі мүмкін. Бұл еңбек ресурстарының қажетті деңгейден 16% төмен болуына әкеледі деген болжам бар. Демек, алдағы онжылдықта туризмнің сапасын анықтайтын басты факторлардың бірі – тек инвестиция емес, білікті адам капиталы болады.
Сондықтан жаңа кезеңдегі туризм саясаты үш бағытқа сүйенуі тиіс. Біріншісі – өсімді тек келушілер санымен емес, сапалы экономикалық әсермен өлшеу. Екіншісі – тұрақтылықты PR ұраны емес, нақты басқару стандарты ретінде енгізу. Үшіншісі – цифрлық және операциялық тиімділікті туризмнің негізгі бәсекелік артықшылығына айналдыру.
Қысқасы, әлемдік туризмнің жаңа кезеңі «көбірек турист тарту» моделінен «неғұрлым сапалы, тұрақты және тиімді басқарылатын туризм» моделіне өтіп жатыр. Бүгінгі басты сұрақ – туризмнің өсе ала ма дегенінде емес. Негізгі сұрақ – ол қандай модельмен өседі. Егер өсім экологиялық қысымды арттырып, инфрақұрылымды әлсіретіп, сервис сапасын төмендетсе, онда мұндай жетістік ұзаққа бармайды. Ал егер өсім тұрақтылықпен, цифрлық дайындықпен және операциялық тиімділікпен қатар жүрсе, туризм шын мәнінде экономикалық дамудың сенімді құралына айналады.
Толғанай Бәкелекова
Қазақстан туризмін дамыту туралы
халықаралық сарапшы
Жарнама